Verslag Dag van de Architectuur op 11 juni 2026

Opknapbeurt voor een genereus project Sijzenbaan

Alsof inpakkunstenaar Christo er aan het werk is geweest, zo zijn de woningen en bedrijfsruimtes van het Sijzenbaan-complex aan het zicht onttrokken. Gevelhoog steigerdoek langs het Sijzenbaanplein en de Sijzenbaan, waar elke woning 85 dagen aan het zicht onttrokken is en bewoners afgesloten zijn van de buitenwereld. Veertig jaar na de bouw volgt een grondige renovatie. Architectuurcentrum Rondeel ging er op bezoek.

Solidaire samenleving

De excursie van het Deventer Architectuurcentrum Rondeel vond plaats op 11 juni, de landelijke Dag van de Architectuur, met dit jaar ‘de solidaire samenleving’ als thema. Ofwel: aandacht voor de rol van architectuur en stedenbouw bij het bevorderen van verbinding in de samenleving, van voorzieningen als sportgebouwen, buurtkamers, parken, speelplekken tot woningbouwprojecten met een sociale inslag, zoals het Sijzenbaan-complex in Deventer.

De 123 woningen en 20 bedrijfsruimtes vormen een bijzonder project. Niet alleen voor Deventer, maar ook landelijk. Dat bleek ook voorafgaand aan de excursie tijdens een bijeenkomst in de Deventer schouwburg, waar diverse sprekers een toelichting gaven op de bouw aan de Sijzenbaan en de renovatie ervan, die eind dit jaar voltooid zal zijn.

Bewoner van het eerste uur

Zo was daar Jolanda Leeftink, bewoner van het eerste uur die nog altijd in haar woning met typerende serre woont. Op een televisiefilmpje uit 1992, een aflevering van De Architectuur Estafette, vertelt Leeftink hoe blij ze is met haar woning met dubbelhoge serre op het zuiden. Ze woont er nog steeds met heel veel plezier, vertelde ze tijdens de bijeenkomst in de schouwburg.

En dat maakte Puck Bosch weer blij. De dochter van de vroeg overleden Theo Bosch (1940-1994), de landelijk bekende architect van de Sijzenbaan-woningen, was op uitnodiging van het Rondeel naar Deventer gekomen om wat te vertellen over haar vader en de betekenis van het Sijzenbaan-project voor zijn werk als architect. 

Dezelfde kleuren, dezelfde rondingen

In de Architectuur Estafette (uitzending 1992 uit de Schatkamer van Beeld en Geluid) doet presentator Roeland Kooijmans eerst de op dat moment net opgeleverde Leeuwenbrug-toren aan, waarbij Rondeel-oprichter Peter Ghijsen een toelichting geeft op het Leeuwenbrug-project dat hij ontwierp. Daarna wandelt Kooijmans door Keizerstraat en Brinkpoortstraat, waar hij de kijker wijst op witte muren en ronde geveleindes, op weg naar de Sijzenbaan. “Dezelfde kleuren, dezelfde rondingen, maar dan in een modern jasje.” Volgens Kooijmans heeft Bosch een hele lichte en frisse wijk ontworpen die met lichtkleurig pleisterwerk in plaats van de gebruikelijke bakstenen gevels mediterraan aandoet. Waarna bewoonster Leeftink dat gevoel beaamt en vertelt dat ze zich op een zomerdag in Zuid-Europa waant, door de maker van de film bekrachtigd met het beeld van een witte Citroën BX die net van een parkeerplaats bij het project vertrekt.

Opzet geslaagd

Is Theo Bosch in zijn opzet geslaagd om het wonen in de binnenstad aantrekkelijk te maken, vraagt Kooijmans zich aan het eind van zijn rondgang af. Als je het aan de wachtlijsten afleest wel, concludeert hij. “Je moet er jaren op wachten als je hier wilt wonen’’, zo besluit hij zijn bezoek aan Deventer.

Na het fragment uit de Architectuur Estafette plaatste de Deventer architectuurhistoricus Daaf Ledeboer het Sijzenbaan-project in de nationale en lokale ontwikkeling van de sociale woningbouw. Die na de Tweede Wereldoorlog vooral gericht was op goedkope, snelle en grootschalige bouw in nieuwe woonwijken, met centrale voorzieningen in de vaak gehavende binnensteden.

Dubbelstad Deventer

In Deventer leverde dat het plan op voor een dubbelstad, met een nieuw stadsdeel op de westoever van de IJssel. Restanten daarvan zijn nog te zien bij de A1 tussen Wilp en Posterenk, waar een begin werd gemaakt met een afslag naar het nieuwe stadsdeel, een strook zand die later in natuur is omgezet.  Ook in de bestaande stad zijn de gevolgen van het plan nog zichtbaar. Het Noordenbergkwartier bleef lange tijd een bouwval waar onder meer kantoren zouden komen voor de tot 200.000 inwoners groeiende stad. Tot de eerste bouw zich begon af te tekenen, het vroegere politiebureau, dat dwars op het oude stratenstelsel werd gezet. Maar ook het protest van buurtbewoners en oud-buurtbewoners aanjoeg.

Overwinning voor bewoners

Dat gebeurde in 1975, zeven jaar na het eerste burgerprotest tegen grootschalige aantasting van de oude stad, dat in het Bergkwartier uitliep op het eerste particuliere initiatief tot stadsherstel van het land, met een minutieus gerestaureerde wijk als resultaat. Waarna ook het herstel van het Noordenbergkwartier volgde. Een overwinning voor de bewoners, een verlies aan autoriteit voor de gemeente, aldus Ledeboer.

Bij het stadsherstel van de Sijzenbaan en omgeving In 1985 trok Woningbouwvereniging Onze Woning (later opgegaan in Woonbedrijf Ieder1) de kar. Zoals de naam al aangaf, een instelling waar inspraak van bewoners telde. Grootschalige omvorming van de binnenstad was van de baan, ookelders in Nederland, in ruil voor kleinere projecten, die gaten in de stad herstelden, met respect voor de omgeving en oude stratenpatronen.

Uitvinder van bewonersinspraak

Onze Woning koos Theo Bosch als architect van de reparatie aan de rand van de oude stadsgracht achter de Smedenstraat. “Bosch had een nationale reputatie als uitvinder van bewonersinspraak.  Hij vertaalde de opdracht naar de menselijke schaal. De populaire kleuren van De Stijl werden pastelkleuren, de halfronde serres zorgden voor contact met de wereld om je heen. Zijn Sijzenbaan-project is eigenlijk de vertaling van inspraak, maar dan op een intelligente manier’’, vertelde Ledeboer.

Ook uit verhaal van dochter Puck Bosch blijkt de prioriteit voor de bewoner in de ontwerpen van haar vader, die vanaf 1965 als eerste werknemer van de fameuze architect Aldo van Eyck aan tal van spraakmakende ontwerpen werkte, zoals het herstel van de Nieuwmarktbuurt in Amsterdam. “Mijn vader vond dat een architect verantwoordelijk was voor de stad en de bewoners. Hij zei: de architect moet een genereus gebaar maken naar de mens.’’

Glooiende vorm

Opvallend en destijds vernieuwend aan het Sijzenbaan-complex zijn de gebogen gevels met zachtgeel geschilderd stucwerk. Geen rechthoekige gebouwen in baksteen, zoals tot die tijd gebruikelijk was. Bosch realiseerde de glooiende vorm door meteen op de binnenmuren een pakket isolatiemateriaal van tempex aan te brengen, waarop vervolgens stucwerk werd aangebracht. Ook de halfronde serres verzachten die buitenkant, maar moesten in de ogen van Bosch ook voor een beter binnenklimaat zorgen.

Volgens Peter Slotman, namens SW Vastgoed Verbetering projectleider van de renovatie aan de Sijzenbaan, was het aanvankelijk de bedoeling de oorspronkelijke buitengevel van het complex te handhaven, maar door lekkages bleek die er slechter aan toe dan gedacht, waarna een volledige vernieuwing volgde.

Lastige klus

Volgens voorman Ruben ter Welle van SW Vastgoed Verbetering zijn met de renovatie veel oude problemen van de woningen opgelost, zoals vocht bij de kozijnen en te warme serres, die zonwerend glas hebben gekregen. Een lastige klus was het wel. Alle rondingen in het gebouw leverden veel detailwerk op, en met dagelijks 70 tot 80 bouwvakkers aan het werk, nog aangevuld met bouwkranen, was het woekeren met de ruimte, terwijl bewoners tijdens de renovatie in hun huis bleven wonen.