Verslag van het gesprek met Kettinghuls: Vriendelijke verstedelijking op boerenerf

Woningbouw op een boerenerf in bedrijf in Almere, met mogelijke navolging in Lettele. Ook dat is een voorbeeld van ‘vriendelijke verstedelijking’, dit jaar het overkoepelend thema van Architectuurcentrum Rondeel. Ook voor de gesprekken die Jong Rondeel dit jaar voert met architecten die in Deventer aan een project werken. Zoals Buro Kettinghuls, 26 maart te gast bij het Rondeel aan de Assenstraat.

Oog voor geleefde omgeving

Alleen al de kennismakingsboodschap van het Amsterdamse tweevrouwsbureau sluit naadloos aan bij de term vriendelijke verstedelijking, een verstedelijking waarbij ook de sociale kant van het bouwen belangrijk is. ‘’We zijn ruimdenkers met oog voor de geleefde omgeving, daagse schoonheid en de trage mens’’, zo begint het bureau zijn voorstelrondje op zijn website.

Gesprekspartner van dienst Luïse Jacobse van Buro Kettinghuls begon in 2022 bij het bureau en volgde de vertrokken oprichtster Monica Ketting in 2024 op als architect/partner. Samen met medeoprichtster Daniëlle Huls zet ze het bureau voort.

Vriendelijke buitenruimte

Volgens Jacobse richt het bureau zich van meet af aan op vriendelijke verstedelijking, een term die pas in de afgelopen jaren opduikt in de geschriften over stedenbouw en architectuur. Zo begon het bureau met de renovatie van een voormalig PTT-kantoor nabij het Amsterdamse Westerpark. Het gebouw kreeg ook een fraaie buitenruimte, met flinke gaten in het beton om plek te bieden aan bomen. “Daar denk ik ook aan bij de term vriendelijke verstedelijking’’, aldus Jacobse.

Voorbeelden

Met vijf andere voorbeelden gaf ze vervolgens kleur aan het thema en de werkwijze van het bureau, eindigend bij haar betrokkenheid bij de doorontwikkeling van een boerderij aan de Oerdijk, net buiten Lettele. Zo ontwierp Kettinghuls in Maastricht een horecapaviljoen aan het Oranjeplein, onderdeel van de Groene Loper, een lint van fietspaden, wandelpaden en 30-kilometerwegen in een parkachtige omgeving, ontstaan op de plek waar eerder de snelweg A2 door het oostelijke deel van Maastricht liep, die later in een tunnel werd ondergebracht. 

Beschermd binnengevoel

Initiatiefnemer en buurtbewoner Jan Bronckers wilde een ontmoetingsplek voor de buurt en die kwam er. Kettinghuls kreeg een ovaalvormige kavel in het groen en maakte er een soort strandpaviljoen, met een pergola rondom als overgang tussen omgeving en gebouw, die meteen een beschermd binnengevoel gaf, legde Jacobse uit. Hardlopers beginnen er hun zaterdagse rondjes, kinderen spelen even verderop met water, terwijl hun ouders op het terras zitten. 

Jacobse leerde er ook een andere uitleg van vriendelijke verstedelijking, nadat exploitant Bronckers het interieur aan nieuwe wensen aanpaste. “Het was ook een les in loslaten, je ontwerpt iets en dan eigenen de gebruikers het zich toe. Dat is ook een vorm van vriendelijke verstedelijking.’’

Bouwplan omgekeerd

Ook in de Utrechtse nieuwbouwwijk Leidsche Rijn gebeurde dat, maar dan door het bureau zelf en eerder in het bouwproces. Kettinghuls werd uitgenodigd voor een regulier buurtje van 34 eengezinswoningen en vier appartementen in een gebied dat doorgaans rigoureus bouwrijp werd gemaakt. Ter plekke ontdekten ze de restanten van een oude kreek met volwassen bomen. 

Het bureau keerde het bouwplan van de ontwikkelaar om: geen woningen met reguliere achtertuinen die eindigen in een wat desolaat achterpad, maar de oude kreek met de volwassen bomen als gemeenschappelijke tuin en speelplek voor de kinderen uit de buurt. De overgang naar de huizen en hun private buitenruimte kwam er door de bergingen en de noodzakelijke ophoging van de bouwkavels. 

Klein paradijsje

De nieuwe bewoners volgden vanzelf: schuttingen bleven achterwege en in plaats van een saai middengebied met soms gure achterafpaadjes ontstond er een klein paradijsje. Belangrijke les volgens Jacobse: ga bij nieuwbouw altijd uit wat er is in het landschap en neem dat als uitgangspunt. 

Volgens een van de toehoorders van het gesprek kunnen dergelijke eilandjes van natuur ook kunstmatig worden gevormd door bij nieuwbouwwijken meteen al groepen bomen te planten, eveneens als uitgangspunt voor de vormgeving van de wijk. ‘’Je moet op meerdere plekken bomen bij elkaar zetten die groot kunnen worden. Verstedelijking met overal wat stukjes natuur’’, klonk het. 

Mevrouw Meijer

De renovatie en vergroening van basisschool De Zevensprong in het Brabantse Best was voor Buro Kettinghuls een debuut op het gebied van scholenbouw. Net als veel andere jonge bureaus gebeurde dat aan de hand van Mevrouw Meijer, die al jarenlang ijvert voor het inschakelen van onervaren maar wellicht aangenaam vindingrijke architectenteams. Mevrouw Meijer streeft daarnaast naar renovatie boven nieuwbouw, uit oogpunt van duurzaamheid, maar ook omwille van de, soms verstopte, kwaliteit van oudere schoolgebouwen.

Eigen moestuin

De architecten van Kettinghuls boften met de directie van de school, die een directe band wilde leggen tussen onderwijs en het omringende groen van een van de groenste wijken van Best, met onder meer een eigen moestuin en een keuken in de door Kettinghuls sterk verbeterde centrale ruimte van de school, waar nieuwe lichtgaten in het dak voor een betere leefomgeving zorgden. 

Latere uitbreidingen van mindere kwaliteit verdwenen en er kwam nieuwbouw met klaslokalen met schuifdeuren op de tweede verdieping, waardoor de leerlingen les krijgen tussen de toppen van de omliggende bomen. Ook het schoolplein kreeg een invulling vol natuur. ‘’We hebben dat helemaal vergroend, juist om aansluiting te vinden bij de omgeving.”

Ook in Deventer 

Gespreksleider en Jong-Rondeler Joppe Kusters hoopt op een vervolg in Deventer. “Er zijn hier veertig scholen waar op een gegeven moment wat mee moet gebeuren. Mevrouw Meijer is in gesprek met de gemeente. Haar ervaring is dat renovatie gemiddeld goedkoper is dan sloop en nieuwbouw. Haar uitgangspunt: renovatie, tenzij…”

Kettinghuls is ook in het buitengebied actief. Zo won het bureau de Architectuur Prijs Almere 2022 met een woongebouw met 21 appartementen op het erf van een bioboer in de Almeerse zelfbouwwijk Oosterwold. Geen herontwikkeling zoals zo vaak, waarbij de agrarische bedrijvigheid wijkt voor een andere bestemming, maar een aanvulling met woningbouw. 

Boerenbedrijvigheid blijft

Een boerenwoonwerkerf of De Nieuwe Boerderij, noemt Kettinghuls dat. Met de geldprijs van de Almeerse architectuurwedstrijd probeert het architectenbureau het concept ook op drie plekken elders in het land van de grond te krijgen, onder meer om kleinere boeren mogelijkheden te geven om te blijven voortbestaan. In samenwerking met de Stichting IJssellandschap, landschapsarchitect H en S uit Amersfoort, de Ruimtemakers en een particulier stel gebeurt dat bij een van de drie, een boerderij aan de Oerdijk nabij Lettele. 

Twaalf woningen

Waar eerst de Voedselpioniers en leer-zorgboerderij Men Training Salland zaten, werkt Kettinghuls nu aan twaalf kleinere woningen voor vooral jongeren uit het aanpalende dorp, waarbij de woningen binnen de oorspronkelijke structuur van het erf komen en er geen uitbreiding naar het nabijgelegen dorp komt. Bovendien blijft de boerenbedrijvigheid overeind blijft. Samen moet er dan een sluitende businesscase ontstaan die bovendien voor erf en omgeving meerwaarde heeft. Ook een aspect van vriendelijke verstedelijking.