“Stedenbouw, meer dan stenen stapelen”

Personeelsuitje naar Amsterdam Nieuw West

Zoals de Amsterdamse architect-stedenbouwkundige Cornelis van Eesteren (1897-1988) met zijn Algemeen Uitbreidingsplan uit 1935 werkte aan nieuwbouw en een gezondere stad, zo werken Cascoland en Buurtwerkplaats Noorderhof 75 jaar na dato op hun beurt aan betere buurten in Amsterdam Nieuw West, waar rond 1950 de eerste woningen van het uitbreidingsplan verrezen. Met meer sociale samenhang en duurzaam leven als voornaamste doel. 

Jaarafsluiting

De nalatenschap van Van Eesteren en de beide buurtinitiatieven waren vrijdag 12 december doel van een excursie voor de vrijwilligers van architectuurcentrum Rondeel. De excursie, waarmee achttien vrijwilligers het jaar afsloten, begon in het Van Eesteren Museum aan de Sloterplas in Nieuw West. 

Het uitstapje vormde voor het Deventer architectuurcentrum ook de opmaat naar volgend jaar, met als jaarthema: vriendelijke verstedelijking. Of, zoals Rondeel-directeur Jantine Sijbring het verwoordde, verwijzend naar de 11.500 nieuwe woningen die Deventer de komende jaren wil bouwen.  ‘’Bouwen is meer dan stenen stapelen: je bouwt ook een samenleving. Daarom noemen we het thema ‘vriendelijke verstedelijking’, met groene en sociale aspecten die volgend jaar allemaal aan bod komen. Ook de landelijke Dag van de Architectuur krijgt waarschijnlijk een sociaal thema’’.

Licht, lucht, ruimte

Het Van Eesteren Museum werd vijftien jaar geleden opgericht toen de eerste nieuwbouw in het ‘verre westen’ van Amsterdam verscheen, legde directeur Jorn Konijn tijdens zijn welkomstwoord uit. ‘’Van Eesteren had bij zijn uitbreidingsplan ‘licht, lucht en ruimte’ als uitgangspunt, als antwoord op de oude stad met haar smalle straten, slechte huizen en matige leefomstandigheden. Bewoners van het eerste uur van Nieuw West vonden het zonde dat die uitgangspunten verloren dreigden te gaan. Met het oprichten van het Van Eesteren Museum wilden ze daar meer aandacht voor.’’

Rondwandelingen

Inmiddels heeft het museum een staf van zeven personen en tachtig vrijwilligers, worden er lezingen, debatten, workshops en tentoonstellingen gehouden, met als basis dagelijkse rondwandelingen in de naoorlogse delen van Amsterdam. Tien jaar geleden volgde een museumwoning, helemaal in de stijl van de jaren vijftig, toen de bouw in Nieuw West begon.

Bauhaus en Le Corbusier

Gidsen van het museum loodsten de Rondelers in twee groepen door een deel van Nieuw West, een stadsdeel dat met 160.000 inwoners even groot is als Nijmegen en waarvan de stedenbouwkundige opzet afkomstig is van Van Eesteren en zijn uitbreidingsplan, gestoeld op moderne architectonische en stedenbouwkundige stromingen in Europa van die tijd, zoals Bauhaus en het werk van Le Corbusier.

Grootschalige herstructurering 

Inmiddels zijn veel woningen aan vervanging of renovatie toe en werkt de gemeente aan een grootschalige herstructurering met renovatie, vervangende nieuwbouw, maar ook de toevoeging van nieuwe woningen in een verdeling van 40 procent sociale huur, 40 procent huur in de vrije sector en 20 procent koopwoningen, een verdeling die de wijk met vooral sociale huur wat meer divers kan maken.

Daarbij blijft de stedenbouwkundige opzet van Van Eesteren en zijn team een van de uitgangspunten, met bijvoorbeeld woonblokken om een grasveld voor gezamenlijk verblijf, veel water en relatief veel afstand tussen de woonblokken, een honorering ook van het werk van het Van Eesteren Museum. Gezien de grote behoefte aan woningen ontkomt de wijk echter niet aan verdichting.

Sociale cohesie

Tegelijk werken tal van initiatieven aan meer sociale cohesie in het stadsdeel, waar 70 procent van de bevolking een diverse achtergrond heeft. Een voorbeeld daarvan is Cascoland aan de Van Moerkerkenstraat, gelegen in de zogenoemde Van Deysselbuurt.  Initiatiefnemers Roel Schoenmakers en Fiona de Bell begonnen hun loopbaan van buurtprojecten in Zuid-Afrika, waar na de afschaffing van de apartheid veel Nederlands ontwikkelingsgeld beschikbaar kwam en Schoenmakers en De Bell als buurtverbinder in de arme wijken van Kaapstad aan de slag gingen. 

Voedsel als bindmiddel

‘’We ontdekten dat je met voedsel veel mensen bij elkaar kunt brengen. Al die verschillende eetculturen, de verschillende groenten die je kunt verbouwen. Dat sloeg echt aan’’, vertelde Schoenmakers op zijn rondleiding over de inmiddels 2 hectare in Nieuw West die Cascoland heeft omgezet in onder meer fruitboomgaarden.

Na Zuid-Afrika waren er projecten in Brazilië, Peru, Mexico, Rusland, Kirgistan, Palestina, Egypte, Japan en diverse Europese landen. Daarna volgde Amsterdam, waar de zogenoemde kolenkitbuurt een oppepper kon gebruiken. ‘’De gemeente dacht: als die twee dat in het buitenland met succes doen, kunnen ze het hier ook. Daarna vroeg woningstichting Rochedale ons om in Nieuw West iets dergelijks te doen.’’

Avontuurlijke speeltuinen

Cascoland mocht een oude conciërgewoning gebruiken, net als het geld dat de stadsdeelraad had uitgetrokken voor de verplaatsing van twee speeltuinen. Cascoland gebruikte het voor het herinrichten van een groot grasveld en een parkeerterrein waar jongeren voor veel overlast zorgden. Inmiddels zijn er twee nieuwe avontuurlijke speeltuinen ingericht, is er een fruitboomgaard, zijn er een paar kassen gebouwd en is er een broodbakkerij. Alle gebruikte materialen hadden een eerder leven elders. 

Cascoland trekt er veel wijkbewoners mee, die er als vrijwilliger werken of er een wandelingetje maken. Inmiddels is ook een grasveld aan de overkant van de weg omgetoverd en ontstaat er een stelsel van paden, dat nog verder de wijk in zal trekken. 

Buurtwerkplaats

Veel wijkbewoners trekt ook Buurtwerkplaats Noorderhof, gelegen aan de Sloterplas, het hart van Nieuw West. Veel kunstenaars werken er aan projecten, scholen volgen er creatieve workshops, buurtbewoners van uiteenlopende pluimage eten er samen, kunnen er hun klussen in huis voorbereiden, kunstenaars helpen met hun projecten of deelnemen aan het klusteam, dat het en der in buurt werk verricht. 

Waarmee het voormalige stukje zwembadterrein een plek voor ontmoeting en ontwikkeling is geworden. Van buurtbewoners die in huis of samen in de buurt met iets aan de slag willen, bewoners van het naburige AZC tot studenten die een middag in de week met hun handen willen werken. Een buurtbewoner klust aan zijn zelfgebouwde trike.

Heel druk

De werkplaats heeft een technisch beheerder met een meubelmakersopleiding, maar ook de Rietveld Academie. Invulling, begeleiding en promotie van de buurtwerkplaats is in handen van twee professionals, die als zzp’er aan het project verbonden zijn. Op de winterdag van het bezoek van het Rondeel is het er relatief rustig. ‘’Je moet hier in de zomer nog maar een keer komen. Dan is het hier heel druk’’, aldus Cecile Hübner, sociaal beheerder van Noorderhof.